Giữ vững tính đảng để văn học - nghệ thuật không lạc hướng

Lập trường tư tưởng chi phối sáng tạo

Phát biểu tại Hội nghị gặp mặt đại biểu văn nghệ sĩ tiêu biểu toàn quốc ngày 30-12-2024, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh, “văn hóa là sản phẩm đặc biệt của con người, của dân tộc”, “Giữ gìn và phát huy sức mạnh của văn hóa… gắn liền với sự phát triển xã hội, làm phong phú đời sống tinh thần của người dân và sự vận hành hiệu quả của Nhà nước”⁽¹⁾. Nhìn từ chiều dài lịch sử, ngay từ Đề cương văn hóa Việt Nam năm 1943, Đảng ta đã xác định công tác văn hóa, trong đó có văn học - nghệ thuật là một nhiệm vụ bức thiết của cách mạng, không thể tách rời mục tiêu chính trị và vận mệnh dân tộc.

Như vậy, tính đảng không được hiểu như một khuôn mẫu hình thức hay một kỹ thuật biểu đạt mà trước hết và trên hết là lập trường tư tưởng xuyên suốt của người cầm bút. Một tác phẩm có thể viết về những số phận nhỏ bé, những góc khuất đời thường; có thể đa dạng về đề tài, phong cách, ngôn ngữ và thủ pháp nghệ thuật. Nhưng khi người sáng tác đứng trên lập trường tiến bộ, phản ánh trung thực bản chất đời sống xã hội, hướng tới bảo vệ lợi ích căn bản của nhân dân và dân tộc thì tính đảng đã hiện diện một cách tự nhiên trong chính chiều sâu tư tưởng của tác phẩm.

Cách nhìn này không chỉ giàu tính lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, bởi nó góp phần tháo gỡ một cách hiểu từng tồn tại dai dẳng bấy lâu nay trong một bộ phận: Đồng nhất tính đảng với minh họa chính trị hay tuyên truyền trực diện. Chính sự giản đơn hóa ấy trong không ít trường hợp đã vô tình làm nghèo nàn đời sống sáng tạo, khiến tác phẩm khô cứng, thiếu sự sinh động và sức lay động. Khi tính đảng được trả về đúng bản chất của nó như một điểm đứng tư tưởng có ý thức văn học - nghệ thuật khi đó mới thực sự có điều kiện phát huy sức mạnh cảm hóa, thuyết phục và đồng hành cùng dân tộc trong những bước chuyển của thời đại.

Gắn với trách nhiệm xã hội và đạo đức nghề nghiệp

Phát biểu tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống Ngành Văn hóa, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nêu lên một yêu cầu tưởng như giản đơn nhưng chứa đựng chiều sâu tư tưởng đặc biệt: “Trên mỗi cương vị, mỗi người làm văn hóa hãy mang trong tim ngọn lửa yêu nước, lòng tự trọng nghề nghiệp, ý thức kỷ luật và sự sáng tạo không mệt mỏi”⁽²⁾. Không phải là mệnh đề mang tính khẩu hiệu, càng không phải lời nhắc nhở chung chung, phát biểu ấy chạm thẳng vào cốt lõi của vấn đề: Đạo đức nghề nghiệp của người làm văn hóa, văn nghệ trong mối quan hệ hữu cơ với trách nhiệm xã hội và tính đảng trong hoạt động sáng tạo.

Lòng yêu nước đó không dừng lại ở cảm xúc hay sự rung động tự phát. Đó là một ý thức chính trị - xã hội rõ ràng, thể hiện ở việc người sáng tác tự đặt mình trong dòng chảy chung của dân tộc, nhận thức được tác động xã hội của từng tác phẩm, từng câu chữ, từng hình tượng nghệ thuật. Viết về cái đẹp, cái thiện hay những mảng tối của đời sống đều không thể tách rời câu hỏi có tính nền tảng: Tác phẩm ấy góp phần bồi đắp hay làm xói mòn những giá trị căn bản của cộng đồng, quốc gia? Chính ở điểm này, lòng yêu nước trở thành thước đo định hướng tư tưởng, giúp người nghệ sĩ không lạc hướng trước những cám dỗ của danh lợi và thị hiếu dễ dãi.

Song hành với lòng yêu nước là lòng tự trọng nghề nghiệp - yếu tố giữ vai trò như một “hàng rào đạo đức” trong hoạt động sáng tạo. Tự trọng nghề nghiệp trước hết là sự nghiêm khắc với chính mình, là thái độ không thỏa hiệp với sự cẩu thả trong tư duy, sự dễ dãi trong biểu đạt, sự tầm thường hóa các giá trị nhân văn. Trong bối cảnh thị trường và truyền thông số tạo ra những áp lực khổng lồ về lượt xem, lượt thích, sự lan truyền nhanh chóng, lòng tự trọng nghề nghiệp càng trở nên quan trọng. Nó giúp người nghệ sĩ không đánh đổi chiều sâu tư tưởng và phẩm giá sáng tạo để chạy theo hiệu ứng ngắn hạn hay những trào lưu lệch chuẩn.

Ở đây, điều đáng chú ý là tính đảng không được đặt ra như một yêu cầu mang tính áp đặt từ bên ngoài mà được hòa quyện một cách tự nhiên vào đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm công dân của người sáng tác. Khi người làm văn hóa thực sự ý thức được mỗi tác phẩm không chỉ là sản phẩm cá nhân mà còn là một thông điệp xã hội thì tính đảng trở thành phẩm chất nội sinh của hoạt động sáng tạo. Nó hiện diện trong cách lựa chọn đề tài, thái độ tiếp cận hiện thực, trong cách đánh giá đúng - sai, tiến bộ - lạc hậu.

Chính từ sự tự ý thức ấy, văn học - nghệ thuật mới có thể phát huy đầy đủ vai trò định hướng thẩm mỹ, bồi đắp nhân cách, nuôi dưỡng niềm tin xã hội. Tính đảng, khi gắn với trách nhiệm xã hội và đạo đức nghề nghiệp, không làm thu hẹp không gian sáng tạo mà ngược lại, mở ra chiều sâu cho tư tưởng và sức bền cho tác phẩm. Đó là nền tảng để văn học - nghệ thuật vừa giữ được bản lĩnh chính trị, vừa chạm tới những giá trị nhân văn phổ quát, đồng hành cùng dân tộc trong những bước chuyển động phức tạp của thời đại.

Không phủ nhận phản biện mà đòi hỏi phản biện có trách nhiệm

Một nội dung xuyên suốt trong các phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm là yêu cầu bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong bối cảnh mới khi các quan điểm sai trái, thù địch ngày càng tinh vi, đặc biệt trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật. Tổng Bí thư chỉ rõ: Xuyên suốt các kỳ đại hội, Đảng ta luôn khẳng định “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển; văn hóa là sức mạnh mềm, là “năng lượng gốc” vô tận của dân tộc Việt Nam”⁽³⁾, do đó không thể xem nhẹ vai trò của văn học - nghệ thuật trong việc củng cố niềm tin xã hội. Một tác phẩm có tính đảng cao không nhất thiết phải lên tiếng phản bác bằng luận điểm chính trị mà có thể thuyết phục công chúng bằng chiều sâu nhân văn, bằng hình tượng nghệ thuật giàu sức gợi, qua đó giúp người đọc, người xem tự phân biệt đúng - sai, tích cực - lệch lạc. Đây chính là phương thức đấu tranh tư tưởng “mềm” nhưng bền, phù hợp với đặc trưng của văn học - nghệ thuật. Tuy nhiên, phản biện trong tinh thần tính đảng là phản biện đặt trong tổng thể lợi ích của quốc gia, dân tộc, phản biện để xây dựng, chứ không phải để phủ định sạch trơn hay gieo rắc hoài nghi cực đoan. Tính đảng ở đây trở thành “thước đo” bản lĩnh chính trị và trách nhiệm xã hội của người nghệ sĩ giúp phân biệt giữa phản ánh hiện thực với bóp méo hiện thực, giữa phê phán xã hội với phủ nhận chế độ chính trị.

Trong bối cảnh kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, văn học - nghệ thuật đang chịu nhiều tác động của thương mại hóa, giải trí hóa, thậm chí phi giá trị hóa. Chính trong hoàn cảnh đó, những chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm về xây dựng con người Việt Nam thời kỳ mới có lý tưởng, khát vọng và bản lĩnh càng cho thấy ý nghĩa lâu dài của tính đảng trong sáng tác. Tính đảng giúp sự sáng tạo không bị lạc hướng, không đánh mất mục tiêu phục vụ con người và xã hội. Khi được hiểu đúng và vận dụng đúng, tính đảng chính là điểm tựa để văn học - nghệ thuật Việt Nam phát triển lành mạnh, bền vững và có chiều sâu. Khi văn học - nghệ thuật giữ vững được tính đảng như một phẩm chất nội sinh của sáng tạo thì đó cũng là lúc nghệ thuật thực sự góp phần bồi đắp niềm tin, khát vọng và bản lĩnh tinh thần của dân tộc trong kỷ nguyên mới./.

---------------
(1) Xem: “Phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại buổi gặp mặt đội ngũ văn nghệ sĩ”, Báo Nhân Dân điện tử, ngày 30-12-2024
(2), (3) Xem: “Toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống Ngành Văn hóa”, Báo Văn hóa điện tử, ngày 23-8-2025